Zmiany w zwolnieniach lekarskich od 2026 roku – nowe zasady kontroli L4 i orzecznictwa ZUS

Nowelizacja ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, która została opublikowana w Dzienniku Ustaw 12 stycznia 2026 r., wprowadza szerokie i długo oczekiwane zmiany dotyczące zarówno zasad kontroli poprawności wykorzystywania zwolnień lekarskich, jak i funkcjonowania orzecznictwa lekarskiego prowadzonego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Celem tych przepisów jest uporządkowanie i uszczelnienie systemu, który przez lata był krytykowany za niejasne regulacje oraz za różnorodne praktyki orzecznicze, a także zapewnienie większej przejrzystości oraz przewidywalności dla ubezpieczonych, płatników składek i pracodawców.

Już w ciągu 14 dni od ogłoszenia ustawy, czyli od 27 stycznia 2026 r., zaczną obowiązywać pierwsze rozwiązania doprecyzowujące dotychczasowe przepisy. Przepisy te mają przede wszystkim usunąć wątpliwości interpretacyjne dotyczące samych zasad kontroli prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy oraz wystawiania zaświadczeń lekarskich. Nowe regulacje umożliwią sprawniejsze gromadzenie dowodów wymaganych do wydania opinii przez lekarza orzecznika ZUS i doprecyzują zakres działań podejmowanych przez Zakład przy analizie dokumentacji medycznej. Istotne jest również to, że w nowej ustawie jednoznacznie wskazano, iż ZUS ma prawo kontrolować nie tylko klasyczne zwolnienia z powodu choroby, lecz także zaświadczenia o czasowej niezdolności do pracy z tytułu opieki nad chorym członkiem rodziny, co dotychczas rodziło wątpliwości praktyczne. Ponadto ZUS zyska możliwość żądania od ubezpieczonego wyjaśnień i informacji związanych z kontrolą zwolnienia lekarskiego, co ma usprawnić i przyspieszyć postępowania kontrolne.

Kolejny bardzo ważny etap zmian wejdzie w życie po upływie trzech miesięcy od ogłoszenia ustawy, czyli od 13 kwietnia 2026 roku. W tym zakresie nowelizacja precyzuje zasady zachowania osób przebywających na zwolnieniu lekarskim i doprecyzowuje kwestie związane z utratą prawa do zasiłku chorobowego w szczególnych sytuacjach. Przepisom tym przyświeca idea jasno określonych kryteriów, co ma zapobiec kontrowersjom, jakie dotychczas pojawiały się w praktyce. Utrzymana zostaje zasada, że ubezpieczony traci prawo do zasiłku, jeżeli podejmuje pracę zarobkową w okresie zwolnienia, niezależnie od rodzaju umowy, na podstawie której ta praca jest wykonywana, jednak z nowym ujęciem pojęcia „pracy zarobkowej” oraz wprowadzeniem szeregu wyjątków, które wcześniej nie znajdowały się wprost w przepisach. Zgodnie z nowymi definicjami, czynności mające charakter incydentalny związane z istotnymi okolicznościami, takie jak podpisanie pilnego dokumentu czy jednorazowe załatwienie formalności, oraz tzw. „zwykłe czynności dnia codziennego” nie będą traktowane jako naruszenie zasad pobierania zasiłku, o ile nie utrudniają ani nie wydłużają procesu leczenia. Równocześnie wprowadzono definicję aktywności niezgodnej z celem zwolnienia, która obejmuje działania utrudniające rekonwalescencję, z wyłączeniem zwykłych czynności dnia codziennego lub czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności.

Warto również podkreślić, że w okresie obowiązywania zwolnienia lekarskiego kontrola prawidłowego korzystania z L4 będzie nadal prowadzona zarówno przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, jak i przez płatników składek uprawnionych do wypłaty zasiłków. Nowe przepisy wyraźnie dopuszczają kontrolę osób nawet po ustaniu tytułu do ubezpieczenia chorobowego, co stanowi rozszerzenie uprawnień kontrolnych w porównaniu z dotychczas obowiązującymi regulacjami. W kontekście usprawnienia działań kontrolnych znaczące jest również przyznanie kontrolerom kompetencji do legitymowania osób kontrolowanych w celu ustalenia ich tożsamości, do wstępu w miejscu przeprowadzania kontroli oraz do żądania informacji nie tylko od ubezpieczonych, ale też od ich płatników składek oraz lekarzy prowadzących leczenie.

Nowelizacja wprowadza także ważne zmiany dotyczące lekarzy orzeczników ZUS i całego systemu orzeczniczego. ZUS odpowiedzialny jest nie tylko za wydawanie orzeczeń o czasowej niezdolności do pracy, lecz także za ustalanie uprawnień do innych świadczeń z ubezpieczeń społecznych oraz za prowadzenie nadzoru nad tym orzecznictwem. Nowe przepisy przewidują m.in. możliwość zatrudniania poza lekarzami również pielęgniarek, pielęgniarzy i fizjoterapeutów (w określonych rodzajach spraw i po spełnieniu wymogów specjalistycznych) do wydawania orzeczeń związanych np. z rehabilitacją leczniczą w ramach prewencji rentowej ZUS czy orzeczeniami o niezdolności do samodzielnej egzystencji, co może przyczynić się do zwiększenia dostępności orzeczeń i przyspieszenia procedur. Ponadto lekarze orzecznicy będą mogli wykonywać swoje zadania zarówno na podstawie umowy o pracę, jak i umowy o świadczenie usług, co zwiększa elastyczność zatrudnienia. Osoby realizujące nadzór nad wydawaniem orzeczeń, takie jak Naczelny Lekarz Zakładu czy główny lekarz orzecznik, będą musiały spełniać wymóg posiadania tytułu specjalisty w zakresie medycyny stosowanym w orzecznictwie.

Ostatnia grupa zmian wejdzie w życie od 1 stycznia 2027 roku i dotyczy przede wszystkim zasad wystawiania elektronicznych zwolnień lekarskich (e-ZLA) oraz dalszej modernizacji orzecznictwa i procedur wydawania orzeczeń dla różnorodnych celów, zarówno ubezpieczeniowych, jak i pozaubezpieczeniowych. W zakresie zwolnień lekarskich zmieni się zasada dotycząca obowiązku wystawiania odrębnych zwolnień dla każdego tytułu do ubezpieczenia, w sytuacji gdy osoba podlega ubezpieczeniom z kilku tytułów. Po zmianie, na żądanie ubezpieczonego, lekarz nie będzie miał obowiązku wystawiania zwolnienia dla tytułu, w którym charakter pracy pozwala na wykonywanie obowiązków mimo choroby, co oznacza, że np. osoba zatrudniona u dwóch pracodawców będzie mogła wykonywać czynności u jednego z nich, nawet gdy przebywa na zwolnieniu lekarskim u drugiego, pod warunkiem iż taka praca nie zagraża procesowi leczenia.

Z tych względów nowelizacja stanowi kompleksową zmianę podejścia do zwolnień lekarskich i orzecznictwa lekarskiego, dążąc do równoważenia interesów ubezpieczonych i płatników składek oraz usprawnienia działalności ZUS. Wprowadzenie jasnych definicji i bardziej precyzyjnych zasad ma zapobiec dotychczasowym kontrowersjom i sporom interpretacyjnym, a etapowe wejście w życie poszczególnych rozwiązań daje czas na dostosowanie się do nowych reguł zarówno osobom korzystającym z L4, jak i podmiotom odpowiedzialnym za ich kontrolę oraz wydawanie orzeczeń.