Działalność gospodarcza

Właściwość umowna sądu pomiędzy stronami

Zgodnie z treścią art. 46 Kodeksu postępowania cywilnego, strony mogą umówić się na piśmie o poddanie sądowi pierwszej instancji, który według ustawy nie jest miejscowo właściwy, sporu już wynikłego lub sporów mogących w przyszłości wyniknąć z oznaczonego stosunku prawnego. Sąd ten będzie wówczas wyłącznie właściwy, jeżeli strony nie postanowiły inaczej lub jeżeli powód nie złożył pozwu w elektronicznym postępowaniu upominawczym. Strony mogą również ograniczyć umową pisemną prawo wyboru powoda pomiędzy kilku sądami właściwymi dla takich sporów. Strony nie mogą jednak zmieniać właściwości wyłącznej.

Umowa prorogacyjna

Wskazany powyżej przepis określa tzw. umowę prorogacyjną, która winna być zawarta przez strony osobiście lub też przez ich przedstawicieli ustawowych, pełnomocników, prokurentów, a także następców jak i poprzedników prawnych. Na wstępie należy wskazać, że umowa prorogacyjna może być zawarta przed wszczęciem procesu jako oddzielna umowa lub łącznie z umową materialnoprawną, co do sporów przyszłych, mogących wyniknąć z danego stosunku prawnego bądź co do sporu już wynikłego. Obejmować może również wszystkie spory z danego stosunku prawnego lub tylko wybrane z nich. Dlatego też istotne jest precyzyjne określenie stosunków prawnych danego rodzaju.

W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że warunki ważności i skuteczności umowy prorogacyjnej określa prawo procesowe w art. 46 KPC, jak i również prawo materialne, w szczególności w ramach przepisów o oświadczeniach woli (np. wad oświadczenia woli) i zawieraniu umów (np. wymogi dotyczące formy pisemnej). Zgodnie z poglądem wyrażonym w doktrynie, umowa prorogacyjna powinna być zawarta na piśmie. Podobne stanowisko zajmuje Sąd Najwyższy, który wiąże niezachowanie formy pisemnej tej umowy ze skutkiem nieważności (zob. post. SN z 17.12.1971 r., I CZ 166/71, Legalis). Wartym wskazania jest również to, że dla skuteczności tej umowy nie jest konieczne, aby była ona sporządzona w odrębnym akcie, albowiem wystarcza zamieszczenie odpowiedniego postanowienia (tzw. klauzuli prorogacyjnej) w treści umowy materialnoprawnej (np. umowy sprzedaży).

Przez klauzulę prorogacyjną należy rozumieć dodatkowe postanowienie, mocą którego Strony zgodnie postanawiają zmienić właściwość miejscową sądu uprawnionego do rozpoznania sporów wynikłych w kwestii danego łączącego Strony stosunku prawnego. Jednocześnie należy nadmienić, iż Strony wyłączają stosowanie zasad ogólnych ustalania właściwości miejscowej sądu. W tym miejscu należy również zwrócić uwagę na postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 1982 r. w sprawie o sygn. akt: I CZ 98/82. W przedmiotowym postanowienie SN stanął na stanowisku, że: „Określona przez strony w umowie właściwość wyłączna sądów dla rozpoznawania ich spraw oznacza, że właściwość w ten sposób określona eliminuje każdą inną właściwość, a więc także ewentualną właściwość ogólną i przemienną”.

 

Ograniczony wpływ na pozostałe rodzaje właściwości

Zgodnie bowiem z podstawową zasadą obowiązującą w procesie, sądem właściwym do rozpoznania sprawy jest sąd, w którego okręgu, bądź ma swoja siedzibę Pozwany. Mocą niniejszej klauzuli prorogacyjnej można zatem zadecydować, czy sądem właściwym będzie sąd, w którego okręgu zamieszkuje powód, czy też ta strona, która występuje z powództwem.

Podkreślenia jednak wymaga fakt, iż klauzule prorogacyjne nie zawsze mogą być stosowane. Polski ustawodawca przewidział kilka sytuacji, w których zasada swobody stron zostaje w tym zakresie wyłączona. Pierwszy z tego typu przypadków dotyczy przepisów regulujących właściwość wyłączną (art. 38-42 k.p.c.). Wówczas mają one pierwszeństwo nad ewentualną klauzulą prorogacyjną. Tego typu właściwość zastrzeżono m.in. dla powództwa:

  • o własność lub o inne prawa rzeczowe na nieruchomości, jak również powództwo o posiadanie nieruchomości,
  • w sprawach małżeńskich oraz między rodzicami a dziećmi,
  • z tytułu dziedziczenia, zachowku, jak również z tytułu zapisu, polecenia oraz innych rozrządzeń testamentowych,
  • ze stosunków członkostwa spółdzielni, spółki lub stowarzyszenia.

Właściwość wyłączną określono również w wielu przypadkach prowadzonych postępowań nieprocesowych. Dla przykładu są to: sprawy z zakresu prawa rodzinnego, opiekuńczego i kurateli, sprawy z zakresu prawa rzeczowego, czy też sprawy rejestrowe. Ostatnim oraz wartym wskazania przypadkiem są umowy zawierane przez przedsiębiorców z konsumentami. Jeżeli przedsiębiorca korzysta z wzorca umowy lub narzuca jej treść konsumentowi, a niniejsza klauzula nie była przedmiotem negocjacji stron, to sąd może ją uznać za niedozwoloną klauzulę umowną (klauzula abuzywna), która nie będzie wiązać konsumenta. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej zauważa się, że obowiązkiem sądu w tego typu sprawach jest badanie z urzędu właściwości miejscowej sądu, nawet w sytuacji gdy przepisy procesowe przewidują takie badanie tylko na zarzut pozwanego [por. wyr. z 27.6.2000 r. w sprawach połączonych (C-240/98) Océano Grupo Editorial SA przeciwko Roció Murciano Quintero i Salvat Editores SA p. (C-241/98) José M. Sánchez Alcón Prades, (C-242/98) José Luis Copano Badillo, (C-243/98) Mohammed Berroane i (C-244/98) Emilio Vinas Feliúb, Zb.Orz. 2000, s. I-4941].

 

Wytoczenie sprawy przed sąd inny niż określony w umowie prorogacyjnej

Jeżeli strona skieruje sprawę do sądu właściwego według ustawy, a nie według umowy, to niewłaściwość ta nie może być uwzględniona przez sąd z urzędu. Pozwany wówczas powinien wnieść zarzut co do właściwości sądu niezgodnego z zapisami umowy, w konsekwencji czego, Sąd do którego pozew wniesiono uzna się za niewłaściwy i pozew zostanie przekazany sądowi właściwemu według zapisów umowy i w nim będzie rozpatrywany. Podkreślenia wymaga również fakt, że zarzut ten można podnieść tylko do momentu wdania się w spór co do istoty sprawy (art. 202 k.p.c.). W sytuacji podniesienia zarzutu po tym terminie sąd właściwy z ustawy rozpozna sprawę i kwestia jego właściwości nie będzie podlegała już dalszemu badaniu.

Należy w tym miejscu zaznaczyć, że zawarcie umowy lub klauzuli prorogacyjnej nie wyklucza skutecznego złożenia pozwu w elektronicznym postępowaniu upominawczym, ponieważ ich ustalenia nie mają wpływu na sąd właściwy dla tego postępowania. W sytuacji wniesienia sprzeciwu od nakazu zapłaty wydanego w niniejszym postępowaniu, spór zostanie rozstrzygnięty przed sądem ustalonym na podstawie właściwości miejscowej ogólnej. W związku z tym, należy pamiętać, że wnosząc roszczenie do rozpatrzenia w elektronicznym postępowaniu upominawczym pozbawiamy się niejako możliwości rozpatrzenie naszego sporu przed sądem właściwości umownej.

 

Podsumowanie

Reasumując, możliwość wyboru sądu właściwego miejscowo dla sporów wynikających z konkretnego stosunku prawnego jest na pewno udogodnieniem, o którym zawsze należy pamiętać, zawierając umowę. Odpowiednie ustalenie sądu właściwego zabezpieczy nas przed procesem prowadzonym w miejscowości daleko oddalonej od naszego miejsca zamieszkania/ naszej siedziby. Wartym wskazania jest również to, iż omawiane dodatkowe postanowienie umowne może okazać przydatnym sposobem zniechęcenia przeciwnika do wystąpienia z powództwem. Jednakże przede wszystkim pamiętać należy, że w niektórych przypadkach klauzula prorogacyjna nie może być stosowana.

Autor:

 
Aleksandra Kubiak

Aleksandra Kubiak

Aplikant radcowski

Email: biznesprawnik@turcza.com.pl
Telefon: +48 61 666 37 60
 
Specjalizuje się w prawie cywilnym materialnym oraz gospodarczym, z szczególnym uwzględnieniem świadczenia pomocy prawnej w zakresie egzekucji należności. Sprawami klientów zajmuje się na etapie przedsądowym, sądowym i egzekucyjnym, wykonując wszystkie czynności w toku tych postępowań.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *